علل پراکنده به نظر آمدن قرآن

سرویس اندیشه جوان ایرانی به نقل از راسخون؛ بخش مقالات دینی:

 علل پراکنده به نظر آمدن قرآن


 

نویسنده: عبدالهادی فقهی زاده




 
فصاحت و بلاغت قرآن کریم در حدی قرار دارد که دست رسی به تمام ابعاد آن برای هیچ کس امکان پذیر نیست. فصاحت یعنی شیوایی و روانی سخن از جنبه ی لفظی و ساخت جملات آن (1) و بلاغت، رسایی معنا و وضوح مقصود را گویند که با مقتضای حال شنوندگان سازگار آید بی آن که گرهی در مفاهیم یافت گردد، یا ترکیب عبارت، دریافت معنای کلام را دچار اختلال کرده باشد.(2)

قرآن علاوه بر انتشار در میان مسلمانان، بین دشمنان اسلام، مشرکان و دوگانه پرستانی که تعصب با خونشان آمیخته شده بود، رواج یافت. آنان که نوابغی از شاعران و ادیبان را در دامان خود پرورانده بودند، شیوه ی بیانی قرآن را دور از فهم و احساس نپنداشتند، بلکه در عوض اعتراف کردند که قرآن نظم و ساختاری دارد که آنان از آوردن مانند آن عاجزند. بلاغت کتاب محمد صلی الله علیه و آله چنان تأثیر شگرفی در جان آنان بر جای نهاد که ناچار شدند آن را سحر و جادو بنامند.(3)

این گواهی که خود دلیلی استوار بر بلاغت بلند این کتاب آسمانی به شمار می رود، نشان می دهد که بلاغت قرآن نزد اعراب بادیه نشین و حجاز که کاملاً از طبیعت اصیل زبان تازی برخوردار بوده اند، تا چه اندازه مقبول افتاده است.
با وجود این، دیده می شود که برخی از دانشمندان مسلمان و اغلب مستشرقان « قرآن را در مقایسه با کتاب های معمولی به صورت مجموعه ای از مطالب و جنگ مانند تلقی می کنند و محتوای آن را گسیخته و فاقد ارتباط بر می شمرند که از سر تصادف در کنار هم جمع آوری شده اند »(4)؛ حال آن که سخن گفتن به انسجام و « تناسب »، یکی از وجوه زیبایی کلام است و طبعاً در متن قرآن باید به نیکوترین شکل، قابل رؤیت باشد.
استاد مکارم شیرازی در این باره معتقد است:
قرآن کتابی است که در طول 23 سال در شرایط و حالات گوناگون و کاملاً متفاوت شکل گرفته. کتابی که یک زمان، زبان یک اقلیت محروم و ستمدیده و تحت فشار و محاصره اجتماعی بودن و زمان دیگری نماینده افکار یک اکثریت فشرده و پیروز و قدرتمند محسوب می شده و در طی این مدت از بین هزاران حادثه ی تلخ و شیرین گذشته است... و از همه بالاتر، کتابی است که درباره ی موضوعات کاملاً متنوع سخن می گویند و مانند کتاب های معمولی که تنها یک بحث اجتماعی یا سیاسی یا فلسفی یا حقوقی یا تاریخی را تعقیب کند نیست.(5) سوره های قرآن همچون فصول منظم یک کتاب نیست که حتماً با هم رابطه داشته باشند، بلکه هر چند آیه به مناسبتی در یک واقعه و بر طبق نیازمندی و احتیاج خاصی نازل گردیده. بدین ترتیب که هر حادثه ای اعم از صلح، جنگ، ارتباط های خاص اجتماعی، مسائل اخلاقی و تربیتی پیش می آمد، در همان مورد آیاتی مربوط به آن نازل می گردید.(6)
ایشان هم آهنگی قرآن را تنها در زمینه ی محتوا و عدم تعارض بخش های گوناگون آن با هم لحاظ کرده است.
به هر حال، شماری از خاورشناسان آنچه را پریشانی و گسیختگی مطالب نام نهاده اند، چنین توجیه کرده اند که این تنوع و پراکندگی، بدین سبب است که باعث کاهش ملال گردد و از پدید آمدن دل زدگی جلوگیری کند. اینان، وحدت ادبی هر سوره را که قابل برگردان به هیچ ترجمه ای نیست، صرفاً برای تدارک و جبران نقص معنا برآورد کرده اند. گروهی نیز ریشه ی این - به اصطلاح - عیب و نقص را در عملکرد صحابه جست و جو کرده و معتقدند که پس از ترتیب یافتن آیات در قالب سوره ها توسط صحابه، این خلط و پراکندگی به قرآن کریم راه یافته است.(7)
البته نباید فراموش کرد که قرآن کریم مانند کتاب های بشری، خود را موظف ندانسته که در ضمن هر سوره، صرفاً به گفت و گو راجع به موضوعی واحد بپردازد و دیگر مباحث را به طور کلی فرو گذارد؛ مثلاً سوره ای را به بیان مسائل توحید اختصاص دهد و کلیه ی نکته های مربوط به توحید را در آن چهارچوب بررسی کند. یکی از اشتباهات این است که وحدت موضوع سوره را بدین گونه تفسیر و تحلیل کنیم که سوره به سان یک موضوع مستقل و یا به مانند فصلی از یک باب یا به منزله ی بحث خاصی از یک کتاب می باشد.(8)
قرآن، کتاب هدایت و هدف کلی آن، راهنمایی نوع بشر به راه فلاح و رستگاری است و هر یک از سوره ها با پیش کشیدن موضوعات مختلف، گوشه ای از این هدف کلی را محقق ساخته اند، موضوعاتی که در تحقق هدف سوره، هم آهنگی و اتفاق کامل دارند. در این نظریه، در واقع راهی در پیش گرفته شده است که برخی از بزرگان اصولیان در زمینه ی وحدت بخشی به مسائل علمی یک باب و تمایز آن از دیگر ابواب، بر طبق آن رفته اند. اینان معتقدند آنچه عامل اتحاد مسائل یک باب علمی می شود، صرفاً غرض و هدفی است که در جهت تحقق آن، علم مزبور تدوین یافته است. گوناگونی موضوعات طرح شده در آن علم نیز در صورتی وجه صحیحی پیدا می کند که همگی آن ها در پی تأمین هدف مشخصی برآمده باشند که آن دانش، در نظر گرفته است.(9)
به هر حال، باید دانست که علت های گوناگونی در کار بوده اند که ارتباط اجزای قرآن را دچار ابهام و تردید ساخته اند و در اثر آن ها، این تصور باطل جان گرفته است که مطالب این کتاب، گسسته و نامربوط هستند؛ چنان که نمی توان از مجموع آیات یک سوره، پیام و نتیجه ای متشکل و سازمان یافته به دست آورد و اگر بخواهیم از این آیات پراکنده چیزی به دست آوریم، می توان با جمع کردن آیاتی از این سوره و آن سوره، هم چیزی به نفع اسلام ساخت و هم... بر ضد اسلام.(10)
مجموع این علت ها را می توان در چهارچوب عناوینی خلاصه کرد که مهم ترین آن ها در ادامه، همراه با شرح و توضیحی کوتاه از نظر خواهند گذشت:

1.روش مزجی در بیانات قرآنی

شاید نخستین عامل پراکنده به نظر آمدن مفاهیم قرآن، روش خاصی باشد که این کتاب مقدس برای بیان حقایق و مطالب خود در پیش گرفته است. این روش که آن را روش مزجی می نامیم، یکی از اسباب حفظ و بقای قرآن از دخل و تصرف های بشری نیز محسوب می گردد. بر طبق این شیوه، در بسیاری از مواقع با جمله های معترضه به بیان مطلوب پرداخته و از برجسته شدن برخی مطالب حساسیت زا جلوگیری شده است.
برای نمونه، موضوع خلافت و امامت که افراد و قبایل به آن توجه کرده اند، به این علت در یک جا و یک سوره نیامده است که مبادا جلب نظر کند و چه بسا موجب انگیزش و هیجان گردد. در عوض دیده می شود که این موضوع، غالباً به طور جمله ی معترضه، ذکر شده است.(11)
در این جا کلام امام جعفر صادق علیه السلام به خوبی قابل درک است که فرمود:
قرآن به روش « إیّاک أعنی و اسمعی یا جارة » فرو آمده است.(12) منظور این است که سبک کلام قرآن در بعضی اوقات نه چندان صریح و بی پرده، بلکه بیانی اشاری و ایمایی است و خطاب به بزرگانی است که مخاطبان اصلی قرآنند و آنان که دنبال حقیقت هستند، خود، تکلیفشان را خواهند فهمید و مقاصد و معانی حقیقی را در خواهند یافت. در این طریق، گاه اعمالی که از دیگران سر زده است، به پیامبر صلی الله علیه و آله نسبت داده شده و مورد نکوهش و طعن واقع شده اند. بر همین مبناست که در حدیثی از امام رضا علیه السلام می خوانیم مسئله ی شرک پیامبر صلی الله علیه و آله در آیه ی مبارکه ی :( لَئِن أَشرَکتَ لَیَحبَطَنَّ عَمَلُکَ)(13) از باب « إیّاک أعنی و اسمعی یا جارة » عنوان شده است(14)؛ یعنی امت بشنوند و بدانند که حتی - بر فرض محال - اگر پیغمبری هم با شرک آلوده شد، تمام اعمال و خدمات دوره ی نبوتش از بین می رود، تا چه رسد به دیگران.
گذشته از این، مواردی هم هست که در میان آیات مربوط به یک موضوع خاص، ناگهان مسئله دیگری ظاهر گشته و سپس موضوع قبلی ادامه پیدا کرده است. در این مورد، برای نمونه می توان از آیات 238 و 239 سوره ی بقره یاد نمود که در میان احکام مربوط به زنان، درباره ی نماز نیز احکامی بیان شده است.(15) هم چنین در سوره ی قیامت، پس از گفت و گو درباره روز رستاخیز، به ناگاه از آیه ی 16 تا 19 مطالبی درباره ی جمع و قرائت قرآن، خطاب به حضرت رسول صلی الله علیه و آله ظاهر گشته اند و آن گاه مجدداً سخن راجع به قیامت و روز بازپسین از سرگرفته شده و به همین ترتیب تا پایان سوره، ادامه یافته است.(16)
این عقیده ی اکثر قریب به اتفاق مفسران است. اعتقاد دیگری نیز در این باره وجود دارد که در این جا مجال پرداختن به آن نیست.
چنین ویژگی هایی که در متن مقدس قرآنی، آشکارا قابل رؤیت است و یکی از موجبات امتیاز سبک بیانی قرآن از کتاب های نوشته شده توسط بشر به شمار می آید، این توهم را در برخی اذهان نشانده است که قرآن در بیان خود دچار پراکنده گویی شده و بدین گونه در هر سوره، از هر دری سخنی رفته است. بدیهی است که چنین پنداری - همان طور که پیش تر گفته آمد - با واقعیت امر ناسازگار است، زیرا هر کدام از سوره ها، گر چه از موضوعات به ظاهر متفاوتی سخن گفته باشند در درون خود، محوری مخصوص شکل داده اند که کلیه ی موضوعات طرح شده، در خصوص محور اساسی بحث، معنایی ویژه افاده می کنند. بر همین اساس، موضوع تکرار در قرآن می تواند این گونه توجیه شود که آیات تکراری، در هر موضوع، وظیفه ی خاصی، غیر از رسالتی که در دیگر جاها دارند، بر عهده گرفته اند و در عین حال، در بلندای بلاغت، معنای مشخصی به ذهن انتقال می دهند.
با این طرز تلقی بوده است که در میان دانشمندان اسلامی، کسانی کوشیده اند سوره ها را به صورت مجموعی و روی هم رفته، بررسی و تحقیق کنند. اینان با نگاه تازه ای که از این دریچه ی مبارک به حقایق قرآنی دوخته اند، توانسته اند به نتیجه ها و آثار گران باری دست یابند.(17)

2.نادیده گرفتن حذف ها و ایصال ها در جمله بندی های قرآن

دومین عامل از مجموع عواملی که موجب شده اند مفاهیم قرآن گسیخته و بی ربط جلوه کنند، نادیده انگاشتن حذف و ایصال در عبارت پردازی های قرآن است. این حذف ها و ایصال ها که بر طبق قواعد دقیق و باریک ادبی صورت گرفته اند صورت های مختلفی دارند.
از جمله در قرینه بندی های قرآن است که میان دو جمله تقابل برقرار می شود و قسمتی از دو جمله ی متقابل حذف می شود و قسمت دیگر به جا می ماند و قسمت به جا مانده در یک طرف، به حذف آن طرف دیگر گواهی می دهد. این گونه قرینه بندی در علم بیان، به نام « صنعت احتباک » خوانده می شود و به کثرت در قرآن دیده می شود و اغلب از دید مفسران و مترجمان به دور مانده است؛ مثلاً « کما » حرف تشبیه است و میان دو جمله ی همسان قرار می گیرد، ولی فراوان دیده می شود که در قرآن میان دو جمله ی همسان قرار ندارد. گاهی یک جمله ی همسان به کلی حذف می شود. مانند آیه ی 5 از سوره ی انفال که می گوید: ( کَمَا أَخْرَجَکَ رَبُّکَ مِنْ بَیْتِکَ بِالْحَقِّ وَ إِنَّ فَرِیقاً مِنَ الْمُؤْمِنِینَ لَکَارِهُونَ‌ ) که مربوط به جنگ احد است و قسمت همسان و متقابل آن به کلی حذف شده است که مربوط به جنگ بدر است و ترجمه ی آیه چنین خواهد بود: آن سان که خداوند، تو را در جنگ بدر با حق و حقیقت از خانه برون برد تا مشرکان را سرکوب سازی، با همان حق و حقیقت در جنگ احد تو را از خانه برون برد تا در خارج شهر با مشرکان به جهاد بپردازی...
و گاهی هم قسمتی از هر دو طرف حذف می شود و قسمتی دیگر بر جا می ماند؛ مانند آیه ی 27 از سوره ی اعراف که می گوید: ( یَا بَنِی آدَمَ لاَ یَفْتِنَنَّکُمُ الشَّیْطَانُ کَمَا أَخْرَجَ أَبَوَیْکُمْ مِنَ الْجَنَّةِ یَنْزِعُ عَنْهُمَا لِبَاسَهُمَا ) که ظاهراً میان دو جمله ی همسان قرار ندارد، ولی با توجه به قانون مقابله بندی معلوم می شود که باید هر دو جمله را به قرینه ی هم تکمیل نماییم و در نتیجه ترجمه ی آیه چنین خواهد بود: ای فرزندان آدم، به هوش باشید مبادا شیطان شما را با وسوسه های خود بفریبد که جامه ی خود را بر زمین نهید و در برابر هم عریان شوید و صلاحیت بهشت را از دست بدهید، آن چنان که پدرتان آدم و مادرتان حوا را فریفت و صلاحیت حضور در بهشت را از آنان سلب کرد به این صورت که لباس را از تنشان برآورد و عریانشان کرد.
از نمونه های بارز حذف و ایصال، حذف معطوف علیه است که در قرآن به کثرت دیده می شود؛ مثلاً به وضوح می بینیم که در پنج مورد قرآن کریم می گوید: « ألم یَروا » که حرف عطف ندارد و بیش از ده مورد می گوید: « أولم یَروا » که حرف عطف دارد. جمله ی « أولم یَروا » در اصل: « و ألم یَروا » بوده است و همزه ی استفهام به سبب این که صدارت طلب است هماره بر حرف عطف مقدم می شود. پس باید توجه کنیم که جمله ی « و ألم یَروا » با حرف عطفی که دارد بر جمله ای مشابه خود عطف شده است و اگر در متن قرآن دیده نمی شود، باید به قرینه ی سابق و لاحق و یا مراجعه به موارد مشابه، متن معطوف علیه را که گاهی چند جمله ی طولانی است، استخراج و در تفسیر و ترجمه اضافه نماییم. از همین قبیل است فرق میان « أرأیت » یا « أفرأیت » و فرق میان « أرأیتم » با « أفرأیتم » که اولی حرف عطف ندارد و دومی فاء تفریع دارد و باید بر مسائل قبلی متفرع گردد و هکذا فرق میان « أولا یَرون » با « أفلا یرون » که اولی واو عطف دارد و دومی فاء تفریع دارد و در ظاهر قرآن از معطوف علیه آن خبری نیست. باز از این قبیل است « أم » که باید معادل همزه ی استفهام باشد، ولی در موارد بسیاری معادل آن محذوف است و باید به قرینه ی سابق و لاحق معادل آن را بیابیم و بر ترجمه و تفسیر قرآن بیفزاییم و گرنه رابطه آیات و پیوند مطالب را از دست می دهیم. از جمله مواردی که حرف عطف را دیده اند و معطوف علیه آن را جست و جو نکرده اند آیه ی 60 سوره ی مائده است که می گوید: ( قُلْ هَلْ أُنَبِّئُکُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِکَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَ غَضِبَ عَلَیْهِ وَ جَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَ الْخَنَازِیرَ وَ عَبَدَ الطَّاغُوتَ ) در این آیه، «عبد الطاغوت» به منزله ی تعلیل است برای غضب و لعنت و مسخ شدن به صورت بوزینه و خوک و با آن که حرف عطف دارد معطوف علیه آن دیده نمی شود و باید با توجه به شواهد قرآنی و ردیابی آن اعمالی که موجب لعنت و خشم و مسخ آنان شده است، معطوف علیه آن را بیابیم و بر ترجمه و تفسیر قرآن بیفزاییم. ترجمه درست آیه چنین خواهد بود: آیا میل دارید که رسواترین اعمال را افشا کنیم که در پیشگاه خدا بدترین سزاها را در بر داشته است؟ به آن کسانی بنگرید که خدایشان لعنت کرد و بر آن خشم گرفت تا آن حد که برخی را به صورت بوزینه و خوک درآورد از آن رو که انبیا را کشتند و کتاب های آسمانی را تکذیب کردند و تعطیل روز شنبه را شکستند و شیطان بت را پرستش کردند.
تنها با توجه به این حذف و ایصال که مصداق « شرّ من ذلک مثوبة » روشن می شود. نمونه ی این گونه حذف و ایصال فراوان است و ساده ترین موردی که حرف عطف خودنمایی می کند و کسی به جست و جوی معطوف علیه آن بر نیامده است، آیه ی 75 از سوره ی انعام است که می گوید: (وَ کَذلِکَ نُرِی إِبْرَاهِیمَ مَلَکُوتَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ لِیَکُونَ مِنَ الْمُوقِنِینَ‌ ) در این جا « لیکون » تعلیل است ولی معطوف علیه محذوف است و باید به قرینه ی سابق و لاحق و سایر آیات مشابه، معطوف علیه آن را بیابیم و بر ترجمه و تفسیر قرآن بیفزاییم. نمونه ی این حذف و ایصال به صدها مورد می رسد که در همه ی موارد بدان بی توجهی کرده اند.
یک نمونه دیگر صله های طولانی قرآن است که بدان توجه نکرده اند؛ مثلاً در سوره ی والشمس که می گوید: ( وَ نَفْسٍ وَ مَا سَوَّاهَا * فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَ تَقْوَاهَا * قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکَّاهَا * وَ قَدْ خَابَ مَنْ دَسَّاهَا * کَذَّبَتْ ثَمُودُ بِطَغْوَاهَا * إِذِ انْبَعَثَ أَشْقَاهَا ) از آغاز این سوره که بیش از ده قسم وجود دارد، آخرین قسم در این آیه است که می گوید: ( وَ نَفسٍ وَ ما سَوّاها ) و سه آیه ی بعد از آن با قسمت های قبلی بی ارتباط است و هر سه آیه، صله ی همین قسم آخرین است که طرداً للباب و به تناسب این که هدف اصلی از نزول قرآن، تزکیه ی نفس و دوری از پلیدی هاست، به آن پرداخته است و بعد از این صله ی طولانی، یک جا به جواب قسم ها می پردازد که محکومیت جمع است به سبب محکومیت یک فرد، در صورتی که جبهه بندی آنان متحد باشد؛ یعنی همان موقعی که شقی ترین فرد قوم ثمود به راه افتاد که ناقه را پی کند، همه ی قوم ثمود محکوم شدند که همگی با عذاب الهی هلاک شوند، از آن رو که باخبر شدند و ساکت ماندند.
با توجه به این نکته روشن می شود که برخلاف مفسران ( قَد أَفلَحَ مَن زَکّاها ) جواب قسم نیست و از این قبیل است آیه ی 83 تا 87 از سوره ی واقعه که می گوید: ( فَلَوْلاَ إِذَا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ‌ * وَ أَنْتُمْ حِینَئِذٍ تَنْظُرُونَ‌ * وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْکُمْ وَ لکِنْ لاَ تُبْصِرُونَ‌ * فَلَوْ لاَ إِنْ کُنْتُمْ غَیْرَ مَدِینِینَ‌ * تَرْجِعُونَهَا إِنْ کُنْتُمْ صَادِقِینَ‌ ) در این جا آیه ی 84 و 85 صله ی شرط است و به علتِ طولانی شدن صله، جواب شرط را وا نهاده و به عنوان تجدید مطلع دوباره گفته است: ( فَلَولا إن کُنتُم غَیرَ مَدِینِینَ ) تا جمله ی « غیر مدینین » با جمله ی ( إذا بَلَغَتِ الحُلقُومَ ) پیوند بخورد و به صورت شرط واحد در آیه و جمله ی ( تَرجِعُونَها إن کُنتُم صادِقِینَ ) جواب آن بوده باشد.(18)
آنچه در این جا درباره حذف و ایصال گفته آمد، بر ما آشکار می سازد که اگر بر مبنای نکات دقیق ادبی و معارف اصیل قرآنی کوشش کنیم. قسمت هایی را که به قرینه های لفظیه و حالیه حذف شده اند یافته، در ترجمه ها و تفسیرها داخل نماییم، در آن صورت، موفق شده ایم ارتباط معانی بخش های مختلف یک سوره با یک گروه آیات را کشف کنیم.
بدین روش، هر پاره آیات، به صورت مجموعه ای به هم پیوسته و یک پارچه، برجسته می گردند که جز در آن حالت نمی توانند در نظر گرفته شوند.
بنابراین، دور از واقع نخواهد بود اگر بگوییم اصلی ترین عاملی که امروزه ما را نیازمند کرده است تا قسمت های محذوف، جلوه ای روشن تر داشته باشند، چهارده قرن فاصله ای است که از عصر نزول گرفته و در نتیجه بخشی از زمینه های نزول آیات را از کف داده ایم. بدون تردید، آشنایی کامل با این زمینه ها بوده که در فهم بی ابهام آیات و نیز در شناخت وجه ارتباط سابق با لاحق آن ها نقشی تعیین کننده و قاطع ایفا می کرده است.
در هر صورت، اگر در بعضی جاها پاره هایی از کتاب مقدس، غیرمرتبط با قبل و بعد به نظر می آیند، چه بسا به نظر آمدن این عدم اتحاد، از بی دقتی در درک نوعی ارتباط ادبی ناشی شده باشد که چونان کادری سراسر سوره را در برگرفته است. بدیهی است که در این حالت، برای دریافت دقیق معنای آیات و فهم چگونگی و پیوستگی آن ها با هم، لازم است نقص مذکور تدارک گردد.

3.نزول تدریجی آیات

نزول تدریجی قرآن کریم از مسلمات تاریخ و حدیث است (19) که آیاتی از خود قرآن نیز بر این معنا دلالت دارند.
بسیاری از آیات و سوره های قرآن کریم ابتدائاً و بدون این که مسبوق به موجب و انگیزه ی خاصی باشند، نازل شده اند و به هیچ وجه به حادثه، واقعه و یا سؤال و پرسشی که هم زمان با نزول وحی روی داده باشند، مربوط نیستند... بلکه فقط می توان سبب و انگیزه عام و کلی برای آن ها جست و جو کرد و آن، نیاز همه انسان ها به رهنمودهای الهی و جبران نارسایی اندیشه های بشری به وسیله ی وحی می باشد تا از این رهگذر، حق را از باطل در سراسر شئون حیاتی خویش تشخیص دهد. این نوع آیات و سوره ها که اسباب النزول خاصی ندارند، شامل بخشی از قرآن می گردند که ما از آن ها یاد می کنیم:
الف. آیات و سوره هایی که تاریخ زندگانی و حوادث و رویدادهای مربوط به امت های گذشته در طی آن ها مطرح است. البته باید یادآور شد که بخشی از قصص و تاریخ زندگانی امت های گذشته، احیاناً دارای سبب خاصی از لحاظ نزول می باشند؛ از قبیل تاریخ زندگانی ذوالقرنین که از پی سؤال مردم در قرآن کریم بازگو شده است...
ب.آیات و سوره های دیگری نیز در قرآن کریم به چشم می خورد که شامل بسیاری از اخبار غیبی و ترسیم دورنمای عالم برزخ، بهشت، دورخ، حالات روز قیامت، گزارش احوال بهشتیان، دوزخیان و امثال آن ها می باشد که سبب نزول خاصی را نمی توان برای آن ها جست و جو کرد.(20)
در قرآن کریم آیات و سوره هایی هم هستند که سبب نزول خاصی دارند و این آیات و سوره ها در پی آن سبب نازل شده اند و آن علت نیز هم زمان با نزول وحی روی داده است.
این سبب نزول مشخص، گاه حادثه ای است جالب یا سخت خطرناک و گاهی سؤال هایی که مردم با رسول خدا صلی الله علیه و آله در میان می نهادند. زمانی هم اوضاع و شرایطی برای مسلمانان پدید می آمد که لازم بود چگونگی عمل و موضع گیری آن ها در برابر این اوضاع و مسائل، مشخص گردد. در این احوال، آیات و سوره هایی نازل می شوند و وضعیت مسلمانان را روشن می کردند.(21) از این نمونه می توان از آیات لعان (22) و ظهار (23) یاد کرد که داستان آن ها در کتاب های تفسیر و روایت مشهورند. در بین آیاتی که بر نازل شدن تدریجی قرآن دلالت دارند از جمله می توان از دو آیه ی ذیل یاد کرد:
آیه ی 106 سوره ی بنی اسرائیل که می گوید:
(وَ قُرْآناً فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلَى مُکْثٍ )
و آیه ی 23 سوره ی فرقان که می گوید:
( وَ قَالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْلاَ نُزِّلَ عَلَیْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً وَاحِدَةً کَذلِکَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَکَ )
اساسی ترین انگیزه ای هم که قرآن کریم برای نزول تدریجی آیات، خود بدان تفوه کرده است، در متن آیه ی اخیر قرار دارد که عبارت از آرامش بخشیدن به حضرت رسول صلی الله علیه و آله در سایه ی ارتباط پیوسته ی فرشته ی وحی با اوست.
در هر صورت، در کنار اعتقاد به نزول تدریجی آیات، این تصور ایجاد شده است که آیات قرآن بعد از وفات حضرت رسول صلی الله علیه و آله، توسط اصحاب تنظیم شده اند و از آن جا که بنابر عوامل گوناگون و در وقایع مختلفی فرود آمده که فاقد هر گونه ارتباط بوده اند، هیچ وحدتی در سوره ها وجود ندارد.(24) در این گمان روی هم رفته، اشتباهاتی که اصحاب در فصل بندی کتاب محمد صلی الله علیه و آله مرتکب شده اند، موجب شده است که تسلسل آیات بر هم خورده، نهایتاً قرآن به شکل مجموعه ای پراکنده و بی ربط نمایان گردد.
رژی بلاشر در این باره معتقد است که جابه جایی های به عمل آمده توسط اصحاب بسیار متعددند، او بدون این که بر سخن خود دلیلی اقامه کند، می نویسد:
غالب اوقات، جابه جایی در همان سوره بوده... بعضی اوقات نیز جابه جایی ممکن است از سوره ای به سوره ی دیگر باشد... مع ذلک بایستی از این که در این باره به روش انتقادی خود اعتماد کامل بکنیم، بر حذر باشیم. در بسیاری از موارد که به نظر ما تسلسل مطلب، خوب رعایت نشده، ممکن است مسئله فقط به علت نحوه ی بیان مطلب باشد که با منطق نو و غربی سازگار نیست.(25)
دکتر محمد عبدالله درّاز در خصوص این رأی و نظر خیالی و سست می نویسد:
این تفسیرها و تحلیل های سطحی و پندارگونه را نباید در خور اعتنا دانست، زیرا بر طبق حدیث صحیح، سوره های قرآن کریم هم زمان با حیات رسول اکرم صلی الله علیه و آله تنظیم شده اند و چنین هیئت و ترکیبی در زمان زندگانی آن حضرت وجود داشته است. بنابراین بی هیچ تردیدی، روشن است که یک طرح و نقشه پردازی واقعی جهت تعیین حد و مرز سوره موجود بوده و این طرح و برنامه برای هر یک از سوره ها به روشنی دیباچه، موضوع و خاتمه ای شکل داده است.(26)
باری، دلایلی که بر جمع قرآن، تحت نظارت مقام رسالت و دستورهایی که ایشان در زمینه ی جای دادن آیات از فرشته ی وحی دریافت می کرده اند، چنان انکار نشدنی و وافی به مدعایند که هیچ جای تردیدی در این باب باقی نمی گذارند.(27)
در این جا باید توجه داشت، سخنانی که درباره ی شکستن تسلسل مطالب قرآن نقل شدند، از آن جا سرچشمه گرفته اند که مدعیان با معیار نظم و ترتیب مطالب در کتاب ها، نوشته شده انسان ها و با اندیشه ی انسان غربی به سراغ مفاهیم قرآنی رفته اند و آن ها را ارزیابی کرده اند. نیز بر همین اساس بوده است که صاحبان این نظریات به خود اجازه داده اند تا در زمینه ی تعیین جایگاه واقعی آیات، به اظهار نظر بپردازند. به هر حال:
بلاشر خود تا حدودی جواب داده که اعتماد مطلق به روش انتقادی و استنتاجی این که تسلسل مطلب خوب رعایت شده یا نه، با منطق غربی سازگار نیست ( تا چه رسد با منطق انسانی ).(28)

4.ترجمه های لفظ به لفظ

یکی دیگر از عواملی که در گسست و بی ربط به نظر آمدن مفاهیم و محتوای قرآن، نقش عمده ای دارد، ترجمه های تحت اللفظی و دور از فهم هستند که از قرآن کریم در دست رس همگان قرار گرفته اند. راست است که ترجمه ی کلام الهی و گنجانیدن آن در قالب کلام بشری، همچون گنجانیدن آب اقیانوس در کاسه و سنجیدن نور خورشید با پیمانه است.(29) اما باید دانست از قرن ها پیش با شروع کار ترجمه ی قرآن، مترجمان و مفسران نخستین که سخت پای بند متن مقدس قرآنی بودند، در برگردان آیات، دقتی توأم با وسواس از خود نشان دادند و به دام ترجمه های لفظ به لفظ و استقلالی آن ها افتادند. این چنین بود که الفاظ و تعابیر قرآن در ترجمه هایی که اینان ارائه دادند، گاه رنگ و بویی دیگر، جدا از آنچه در متن اصلی احساس می شود، به خود گرفتند. این ترجمه ها وقتی در دست رس عموم قرار گرفتند، ملاحظه شد که در آن ها، اغل�� رشته ی مطلب پاره شده و ابهامی اعجاب انگیز بر قرآن چیره گشته است. افزون بر این، التهاب و شور متن مبدأ نیز در متن مقصد به سردی و رکود تبدیل شده است. گفتنی است که در ترجمه های فرنگی قرآن که طبعاً از غالب ویژگی های ادبی و زبانی این کتاب گران سنگ تهی اند، مترجمان تنها توانسته اند دورنمایی از متن تقدس بار قرآن عرضه کنند و اثری کم رنگ از تأثیر ژرفی که متن اصلی در جان و احساس غرب زبان ها به جای می گذارد، پدید آورند. در این گونه ترجمه ها عناصر معنایی و نقش آفرین کلام خدا تا حدود زیادی به دست فراموشی سپرده شده است، تا آن جا که خوانندگان فرنگی با بهره گرفتن از آن ها، جذابیت و کششی برای دنبال کردن معانی قرآن در خود احساس نمی کنند.
گفت و گو در مورد نقایص و اشتباهاتی که به ترجمه ها رخنه کرده است، بحث مستقل و دامنه داری را می طلبد که در جای خود باید پی گیری شود، اما آنچه در این جا به بحث ما مربوط می شود، نقشی است که ترجمه های قرآن در پراکنده به نظر رسیدن مفاهیم آن، بازی کرده اند. ناگفته روشن است که بخشی از این نقایص، اجتناب ناپذیرند ولی آنچه اهمیت دارد، تکیه بر عوامل مؤثری است که ترجمه ها می توانند برای زنده و یکپارچه جلوه دادن متن، ایفای نقش کنند.

5.طولانی شدن مطالب تفسیری در متون تفسیر

مسئله ی تفصیل نویسی در کتاب تفسیر، چیزی نیست که نیازمند شرح و توضیح باشد. مطلبی که در این باره واقعیت دارد، این است که تفصیل های بی جا و بحث های استدلالی فراوانی که در تفاسیر، برای بیان معنای آیات به چشم می خورند، رشته مطالب قرآنی را چنان از هم گسسته است که ممکن است خواننده احساس کند هیچ وجه جامعی میان معانی قرآنی وجود ندارد. هر کدام از آیات، در پی گفت و گو درباره ی مطلبی بیگانه از مطلب قبلی هستند. در این جا سخن این نیست که توضیح تفصیلی کلام خدا اصالتاً و بالذات ناپسند و مردود است، بلکه منظور آن است که درازگویی ها در تفاسیر، خود به خود چنین عارضه ای را به وجود آورده اند.
به نظر می رسد اغلب تفاسیر، با عرصه ی وسیعی که برای سخنان و نظریات مفسران گشوده اند، در بعضی از موارد، هدف اساسی تفسیر را، که همانا تبییین و پرده برگرفتن از آیاتی است که مبهم می نمایند، از یاد برده اند.
مباحث لغوی - هر چند در جای خود می تواند بسیار سودمند باشد - از دیرباز کتاب های تفسیر را چون چتری تحت پوشش خود قرار داده است. مفسران در نوشته های خود، گاه چنان در پیچ و خم نظریات لغت شناسان و ادیبان گرفتار آمده اند که به مثل ادیبانِ واژه شناسی هستند که در حال نگاشتن کتاب هایی ادبی اند.
به علاوه، مشاهده می شود که بیشتر کتاب های تفسیر، مجموعه گری را به کناری نهاده و به تفسیر گسسته ی آیات روی آورده اند. این گرایشی است که عملاً طرفداران زیادی یافته است.
آثار فراهم آمده توسط مفسران متأخر، به دائرة المعارف هایی می مانند که کلیه ی نظریات تفسیرگران متقدم را به نقل آورده اند، همراه با برداشت ها و احیاناً خیال پردازی های نگارندگان خود آن ها. نظریات تفسیر نویسان کهن که بعضی اوقات با معنای درست آیات فاصله های دوری دارند، هم چنان جایگاه خود را در این تفسیرها نگه داشته اند.
حال، بنابر آنچه ذکرش رفت، می توان گفت یکی از نتایج ثانویه ای که از مطالعه ی تفاسیر تفصیلی عاید شده، این است که عده ای گمان برده اند تسلسل و ارتباط مفاهیم قرآنی، خوب رعایت نشده است.

6.غفلت از زمینه ها و اسباب النزول

آیات قرآن اغلب مفهومی کلی دارند و به موارد مشابه قابل تعمیم اند.(30) با وجود این، زمینه ها و اسبابی برای نزول آیات بوده اند که دانستن آن ها می تواند مفسران را در فهم بهتر مطالب قرآن یاری رساند.
طبعاً در این موارد باید به هوش بود که تنها احادیثی مدّنظر قرار گیرند که اولاً: صحت انتساب آن ها به معصوم علیه السلام به ثبوت رسیده باشد و ثانیاً: با محتوای قرآن، ناسازگار و ناهم آهنگ نباشند.
در بعضی مواقع، عدم توجه و نادیده گرفتن زمینه ها و اسباب نزول، موجب پدید آمدن مشکلاتی در فهم چگونگی ارتباط و یک نواختی بخش های قرآن شده اند. این مشکلات، گاه در شناخت معنای دقیق یک آیه رخ داده است، زیرا برخی گمان برده اند که میان صدر و ذیل آیه، تناسب معنایی وجود ندارد.
بر همین اساس، محدث نوری درباره آیه ی مبارکه : ( وَ إِنْ خِفْتُمْ أَلاَّ تُقْسِطُوا فِی الْیَتَامَى فَانْکِحُوا مَا طَابَ لَکُمْ مِنَ النِّسَاءِ )(31) بنابر روایتی که در این زمینه منقول است، گفته است:
و لیسَ یَشبه القسطُ فی الیتامی نکاحَ النساءِ، ولاکلَّ النساء یَتامی فهوم ممّا قدمت ذکره من إسقاط المنافقین من القرآن بینَ قوله تعالی فی الیتامی و بین نکاحِ النساء من الخطابِ و القصص أکثرَ من ثلث القرآن.(32)
ایرادی که بر آیه گرفته شده، این است که رعایت عدالت درباره ی یتیمان شباهتی به ازدواج با زنان ندارد تا بتوان میان آن ها تقارن ایجاد کرد و در یک آیه در کنار هم مذکور بیفتند. با این حال، این دو موضوع کاملاً بی ربط، در آیه ی سوره ی نساء، پهلوی هم نهاده شده و با « فاء » نتیجه به هم اتصال یافته اند. این وضعیت، نشان می دهد که حتماً دست تحریفی دخالت داشته که آیه را این گونه ظاهر ساخته است.
اما با توجه به آیه ی قبل که می گوید: ( وَ آتُوا الیَتامی أَموالَهُم )، باید دانست مسئله ی مورد بحث در آیه ی « و ان خفتم » موضوع ستم بر دختران یتیمی است که پس از کشته شدن پدرانشان در جنگ ها به نحوی تحت تکفل دیگران قرار گرفته اند. منظور این است که اگر نتوانستند نسبت به دختران یتیمی که تحت کفالت شما قرار دارند به عدالت رفتار کنید و در صورت زناشویی با آن ها مهرشان را به خودشان بپردازید، زنان دیگری را به همسری اختیار کنید که دیگر ستمی بر آن ها نرود و مردانی آن ها را به همسری برگزینند که مهریه شان را به آن ها پرداخت کنند.(33)
در کتاب فصل الخطاب چون ربط: ( أَلّا تُقسِطُوا فِی الیَتامی ) با ( فَانکِحُوا ما طابَ لَکُم مِنَ النِّساءِ ) فهمیده نشده است، اعتراض به آن آمده که میان این دو بخش آیه، احکام و معارفی بالغ بر یک سوم قرآن مطرح بوده اند که عارضه ی تحریف ها، آن ها را حذف کرده است. بنابراین عدم درک مفهوم درست آیه و بی توجهی به زمینه ی نزول آن باعث شده است به تناسب صدر و ذیل آیه اعتراض شود و پندار حذف فرازهایی از قرآن به وجود بیاید.
در نمونه ی بعدی که به نقل می آید، نادیده انگاشتن زمینه نزول آیه، موجب شده است تا در دریافت معنای صحیح آیه که به تناسب صدر و ذیل آن مربوط است، اشتباه پیش آید.
نقل است که کسانی از مسلمانان صدر اسلام، شرب خمر را مباح دانستند و برای اثبات سخن خویش به آیه ی: ( لَیْسَ عَلَى الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِیمَا طَعِمُوا إِذَا مَا اتَّقَوْا وَ آمَنُوا ...)(34) استشهاد کردند.
در روزگار عمر، قدامة بن مظعون مِی خورد. عمر خواست که وی را حد زند، قدامه گفت: شما را نیست که مرا حد زنید که الله می گوید: ( لَیْسَ عَلَى الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِیمَا طَعِمُوا ) و من از جمله ی مؤمنانم و در بدر بوده ام. عمر گفت: راه غلط کردی و گمانت خطاست که رب العالمین گفت: ( إذا ما أتَّقوا وَ آمَنُوا ) و تقوا آن است که آنچه خدا حرام کرد و از آن بپرهیزی و گرد آن نگردی. علی بن ابی طالب گفت: یا عمر من از نزول این آیت خبر دارم. چون رب العالمین خمر حرام کرد، جماعتی از مهاجر و انصار بیامدند و گفتند: یا رسول الله، برادران ما و پدران ما - که در بدر بودند و در احد کشته شدند - ایشان در آن حال می همی خورند، چه گویی در ایشان؟ و چه حکم کنی از بهر ایشان؟ رسول خدا توقف کرد تا جبرئیل آمد و آیت آورد: ( لَیْسَ عَلَى الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ ...) پس عمر بفرمود، و قدامه را حد مفتری بزدند و گفتند: « إن شاربَ الخمر إذا شَربَ انتَشی، و إذا انتَشی هَذی، و إذا هَذی الفتَری، فیقام علیه حدُّ المُفتری ثمانین جلدةً»(35)؛ یعنی شراب خوار وقتی خمر بنوشد، مست می شود و وقتی مست شد، یاوه می گوید، وقتی یاوه گویی آغاز نمود، افترا و تهمت می زند و وقتی بدین کار دست زد، حد مفتری - صد ضربه تازیانه - در مورد او جاری می گردد.
آنچه در این مقال گفته شد مهم ترین علت هایی بودند که در اذهان برخی، مایه ی رشد اعتقاد به پراکنده گویی و گسیختگی مطالب قرآن شده اند. برخی از این علت ها، روش مزجی در بیانات قرآنی - نادیده گرفتن حذف ها و ایصال ها و جمله بندی های قرآن و نزول تدریجی آیات - درونی اند و به خود قرآن برمی گردند و بعضی دیگر خارجی اند و از بیرون، موجب ایجاد این توهم شده اند:
ترجمه های لفظ به لفظ، طولانی شدن مطالب تفسیری در متون تفسیر و غفلت از زمینه ها و اسباب النزول. بدیهی است هر کدام از این علل در سطحی خاص، کارایی یافته و شاید در سطوح دیگر خالی از تأثیر باشند.
اکنون با عنایت به نکاتی که یاد شدند، به روشنی این ضرورت نمایان می شود که مفسران و مترجمان بکوشند تا در ترجمه ها و متون تفسیر، جلوه های نظم و هم آهنگی آیات را هر چه بیشتر نمودار کنند و این گونه اعجاز قرآن را در صحنه هایی جذاب تر و دلپذیرتر، آشکار سازند و هم به یاوه سرایی های مخالفان قرآن که چشمان تاریک بینشان، تابناکی حقیقت را بر نمی تابند، پاسخی کوبنده دهند.

پی‌نوشت‌ها:

1.سعد الدین التفتازانی، شرح المختصر، ص 14
2.هاشمی، جواهر البلاغه، ص 35-32
3.محمد شرف حنفی، اعجاز القرآن البیانی، بین النظریة و التطبیق، ص 356 و 357
4.عبدالکریم بی آزار شیرازی و محمد باقر حجتی، میثاق در قرآن، ص 8
5.قرآن و آخرین پیامبر، ص 308 و 309، و نیز ر.ک: پیام قرآن، ج4،ص 13 (مقدمه)
6.همان، ص 307
7.درّاز، مدخل الی القرآن الکریم، ص 118
8.شحاته، اهداف و مقاصد سوره های قرآن کریم، ترجمه محمدباقر حجتی، ص 29 (مقدمه)
9.خراسانی، کفایة الاصول، ص 21و22 و نیز ر.ک: فیاض، محاضرات فی اصول الفقه، تقریرات درس آیة الله ابوالقاسم خوئی، ج1، ص 29
10.میثاق در قرآن، ص 8 مقدمه
11.ر.ک: محمد تقی شریعتی، خلافت و ولایت از نظر قرآن و سنت، ص 15، 17 و 18
12.ری شهری، میزان الحکمه، ج8، ص 101، حدیث 16295
13.رمز، آیه 65
14.ری شهری، میزان الحکمه، ج8، ص 101، حدیث 16295
15.متن این آیات بدین قرار است: ( حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَ الصَّلاَةِ الْوُسْطَى وَ قُومُوا لِلَّهِ قَانِتِینَ‌ * فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجَالاً أَوْ رُکْبَاناً فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَاذْکُرُوا اللَّهَ کَمَا عَلَّمَکُمْ مَا لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُونَ‌ )
16.متن این آیات بدین قرار است: ( لاَ تُحَرِّکْ بِهِ لِسَانَکَ لِتَعْجَلَ بِهِ‌ * إِنَّ عَلَیْنَا جَمْعَهُ وَ قُرْآنَهُ‌ * فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ‌ * ثُمَّ إِنَّ عَلَیْنَا بَیَانَهُ‌ )
17.برای اطلاع از چگونگی این آثار، برای نمونه بنگرید به: شیخ محمود شلتوت، الی القرآن الکریم، اهداف و مقاصدهای قرآن کریم، ترجمه محمد باقر حجتی، تفسیر کاشف، عبدالکریم بی آزار شیرازی و محمد باقر حجتی. محمد تقی شریعتی، خلافت و ولایت از نظر قرآن و سنت، دکتر حسن محمد باجوده، الوحدة الموضوعیه فی سوره یوسف علیه السلام.
18.محمد باقر بهبودی، معانی القرآن، ص 7 و 8 مقدمه
19.برای نمونه ر.ک: مسعودی، مروج الذهب و معادن الجوهر، ج2، ص 282؛ محمدرضا جلالی نائینی، تاریخ جمع قرآن کریم، ص 193 و محمد حسین علی الصغیر، دراسات قرآنیة، تاریخ القرآن، ص 37
20.محمدباقر حجتی، اسباب النزول، ص 19 و 20
21.ر.ک: نمونه بینات در شأن نزول آیات ، محمد باقر محقق، ص « و » مقدمه و نیز: اسباب النزول، ص 20
22.نور، آیات 6-9 ( برای اطلاع از سبب نزول این آیات، ر.ک: المیزان فی تفسیر القرآن، ج15، ص 85 و 86)
23.مجادله، آیات 2 و 3 ( برای آگاهی از سبب نزول این آیات، ر.ک: المیزان فی تفسیر القرآن، ج18، ص 181 و 182)
24.البقاعی، نظم الدرر فی تناسب الآیات و السور، ج1، ص 7 و زرکشی، البرهان فی علوم القرآن، ج1، ص 63
25.در آستانه قرآن، ترجمه محمود رامیار، ص 217
26.مدخل القرآن الکریم، ص 119
27.برای آگاهی از پاره ای از این دلیل ها ر.ک: دراسات قرآنیة، تاریخ القرآن، فصل « جمع القرآن »
28.در آستانه قرآن، ص 218، (زیر نویس آقای رامیار)
29.تفسیر کاشف، ج1، ص 9 مقدمه
30.برای آگاهی بیشتر از چگونگی موضوع ر.ک: عبدالمنعم النمر، علوم القرآن الکریم، ص 100 – 101 و نیز: صبحی صالح، مباحث فی علوم القرآن، ص 159
31.نساء، آیه 3
32.محدّث نوری، فصل الخطاب، آغاز بحث درباره سوره نساء
33.مجمع البیان، ج3، ص 10 و 11؛ زمخشری، الکشاف، ج1، ص 497؛ المیزان فی تفسیر القرآن، ج4، ص 166؛ سید محمود طالقانی، پرتوی از قرآن، ج4، قسمت 6، ص 17؛ تفسیر نمونه، ج3، ص 253؛ محمد جواد البلاغی، آلاء الرحمن فی تفسیر القرآن، ج1، ص 7 و محمد جواد مغنیة، الکاشف، ج2، ص 248
34.مائده، آیه 93
35.کشف الاسرار و عدة الابرار، ج3، ص 477

منبع مقاله :
صاحبی، محمدجواد، بوستان کتاب، قم، مؤسسه بوستان کتاب، چاپ اول/ 1391



 

 


نظرات بییندگان :

بهترین مشاغل و خدمات شهر خود را ، در سایت نشونه پیدا کنید.

مشاهده سایت نشونه