ادله ي تطبيق قرآن بر اهل بيت (ع)

سرویس اندیشه جوان ایرانی به نقل از راسخون؛ بخش مقالات دینی:

 ادله ي تطبيق قرآن بر اهل بيت (ع)


 

نویسنده: دکتر محمدکاظم شاکر




 

« جری و تطبیق » عبارت است از انطباق الفاظ و آیات قرآن بر مصادیقی غیر از آنچه آیات درباره ی آن ها نازل شده است و در این جا مراد، انطباق الفاظ و آیات قرآن بر پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و اهل بیت (علیهم السلام) و مخالفان آنان است.
ادله ای که می تواند توجیه کننده ی امر تطبیق در روایات تفسیری باشد، در این نوشته می آید.
عمده ی این ادله، نقلی است که چند دسته از روایات را می توان مطرح کرد:

اخبار جَری

مراد از اخبار جَری، اخباری است که بر دایمی بودن احکام و معارف قرآن تأکید کرده و حاوی تعبیر « جَری قرآن » تا قیامت است.
ابوبصیر گوید: « از امام صادق (علیه السلام) درباره ی آیه ی « إِنَّمَا أَنتَ مُنذِرٌ وَلِکُلِّ قَوْمٍ هَادٍ » (1) پرسیدم، آن حضرت فرمود: رسول خدا « مُنْذِر » و علی (علیه السلام) « هادی » است. آیا می دانی در این زمان « هادی » کیست؟ عرض کردم: امروز شما هادی هستید. امام فرمود: درود خدا بر تو باد! ای ابا محمد! اگر قرار بر این باشد آیه ای که درباره ی فردی نازل شده، با مردن او [حکمش] از بین رود، کتاب خدا از بین خواهد رفت؛ نه، چنین نیست، بلکه [احکام] (2) قرآن درباره ی آیندگان، همچون گذشتگان ساری و جاری است. » (3)
در سند این حدیث، محمد بن جمهور (4) وجود دارد که از غلات است.
سماعة بن مَهران گوید: « امام صادق (علیه السلام) فرمود:... قرآن تأویلی دارد که بسان روز و شب و مه و مهر در جریان است. هرگاه [زمان] تأویل چیزی از آن برسد، واقع خواهد شد. بخشی از تأویل آن تا به حال آمده و بخشی دیگر هنوز نیامده است. » (5)
در سند این حدیث، ابوجعفر، محمد بن سنان زاهری وجود دارد که نجاشی، ابن عقده، شیخ طوسی، و شیخ مفید او را تضعیف کرده اند و فضل بن شاذان او را کذّاب دانسته و ابن غضائری وی را غالی و جاعل حدیث معرفی کرده است (6).
مشابه این حدیث را فُضَیل بن یسار و خَیثمه نیز از امام باقر (علیه السلام) نقل کرده اند (7) و روایت فضیل بن یسار از نظر سند صحیح است.
بعضی از مفسران، با استناد به این روایات، اخبار فراوانی را که در تطبیق آیات قرآن بر اهل بیت (علیهم السلام) یا دشمنان آن ها در باب های مختلف نقل شده، از قبیل « جَری » دانسته اند. (8)

اخبار مربوطه به بخش های قرآن

در پاره ای از روایات، همه یا بخشی از قرآن، راجع به اهل بیت (علیهم السلام) دانسته شده است، از جمله:
1. از عمر بن حنظله (9) نقل شده که امام صادق (علیه السلام) فرمود: « ... همه ی آیات کتاب خدا از آغاز تا انجام درباره ی امامان [اهل بیت] است و مقصود از آیات، آن ها هستند. » (10)
2. از علی (علیه السلام) نقل شده که فرمود: « دو سوم قرآن درباره ی ما و شیعیان ماست و مردم در یک سوم باقی مانده با ما شریک هستند. » (11)
3. خیثمه از امام باقر (علیه السلام) نقل کرده است که فرمود: « قرآن از سه بخش تشکیل شد�� است: یک سوم آن درباره ی ما و دوستانمان، یک سوم دیگر آن درباره ی دشمنان ما و یک سوم باقی مانده در سُنَن و اَمثال است. » (12)
4. ابوبصیر از امام باقر (علیه السلام) نقل کرده که فرمود: « قرآن در چهار بخش نازل شده است: یک چهارم درباره ی ما، یک چهارم درباره ی دشمنان ما، یک چهارم در سُنَن و اَمثال و یک چهارم در فرایض و احکام است. » (13)
5. از اصبغ بن نباته نقل شده که علی (علیه السلام) فرمود: « قرآن در سه بخش نزول یافت: یک سوم درباره ی ما و دشمنان ماست، یک سوم سُنَن‌ و اَمثال است، یک سوم دیگر نیز فرایض و احکام است » (14). در سند این حدیث، سَهل بن زیاد وجود دارد که غالی است.
6. « از امام صادق (علیه السلام) نقل شده که قرآن در چهار بخش نازل شده است: یک چهارم در حلال، یک چهارم در حرام، یک چهارم در احکام و سُنَن و یک چهارم دیگر در اخبار مربوط به گذشتگان و آیندگان و آیات راجع به حلّ و فصل دعاوی شماست » (15). سند این حدیث مُرسل است.
مضمون این شش حدیث را می توان به صورت شکل های زیر ترسیم کرد:
ادله ي تطبيق قرآن بر اهل بيت (ع) - تصویر 2

این روایات، گذشته از ضعف سند، دارای متن پریشانی است. به راستی چگونه ممکن است ائمه اطهار این گونه احادیث را بیان کرده باشند؟!
برخی با استناد به این اخبار و مانند آن، به جمع آوری احادیثی که بسیاری از آن ها را غُلات نقل کرده اند، دست زده و به عنوان تفسیر باطنی اهل بیت (علیهم السلام) از قرآن عرضه کرده اند (16)، و بعضی از مخالفان مذهب شیعه نیز آن را مستمسکی بر ضد مذهب و روش تفسیری شیعه قرار داده اند (17).

اخبار ظاهر و باطن قرآن

حُمران بن اَعیَن گوید: امام باقر (علیه السلام) فرمود: « ظاهر قرآن، آن هایی هستند که آیات قرآن درباره ی آن ها نازل شده و باطن آن، کسانی هستند که اعمالشان همانند آن هاست. » (18)
همان طور که آشنایی با داستان های انبیا و اقوام گذشته و مخالفان پیامبران برای مردم مایه ی عبرت است: « لَقَدْ کَانَ فِی قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لاُِولِی الْأَلْبَابِ » (19)، مطالعه ی فراز و نشیب های زندگی پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) و مسلمانان صدر اسلام و کافران و مشرکان و منافقانی که با اسلام و آنان سر ناسازگاری داشتند، می توان ره پویان را در هر عصری، عبرت آموز باشد. در هر زمانی ممکن است فرعون و موسی، ابراهیم و نمرود و عاد و ثمود به صورتی ظهور پیدا کنند و حق و باطل، خود را به شکلی نمایان سازد؛ بنابراین، مردم باید با توجه به الگوهایی که قرآن معرفی می کند، اهل هدایت را از اهل ضلالت بازشناخته، الگوهای قرآنی را بر آن ها منطبق سازند.
برخی از روایات شیعه ناظر به این نوع تطبیق است و هدف آن معرفی اهل حق و باطل به مردمی است که خواهان هدایت هستند.

اخبار مربوط به خوبان و بدان قرآن

در پاره ای روایات، آیات مربوط به خوبان و بهشتیان، و بَدان و دوزخیان بر اهل بیت و شیعیان، و مخالفان ایشان انطباق یافته است:
محمد بن مسلم گوید: « امام باقر (علیه السلام) فرمود: ای محمد! هرگاه شنیدی که خداوند [در قرآن] کسی [یا قومی] را به نیکی یاد می کند، ما هستیم و اگر قومی را به بدی یاد می کند، ایشان دشمنان ما هستند. » (20)
ابوبصیر گوید: « امام صادق (علیه السلام) به من فرمود: ای ابامحمد! آیه ای از قرآن در وصف بهشت و اهل آن نیست، مگر این که درباره ی ما و شیعیان ماست و آیه ای در وصف بدکاران و اهل دوزخ نیست، مگر این که درباره ی دشمنان و مخالفان ماست. » (21)
در تبیین این دسته از احادیث باید بگوییم: وقتی قرآن از گروه هایی از مردم چون « صالحین، صادقین، محسنین، متقین و... » نام می برد، به طور قطع اهل بیت پیامبر جزء آنان و بلکه مصادیق اکمل و افضل آنان هستند، چون آنان کسانی هستند که به نص قرآن کریم از هرگونه آلودگی پاکند: « إِنَّمَا یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً » (22). در مقابل، هرگاه در قرآن از « فاسقین، متکبرین، ظالمین و... » سخن می رود، به طور مسلم کسانی که در قلب خود به جای مودت اهل بیت - که بنا به نصّ قرآن، اجر رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله است (23) - تخم کینه و دشمنی کاشتند و به جای پیروی با آن ها ستیزه کردند و به جای اِکرام، با زهر و شمشیر از آن ها پذیرایی کردند!، بارزترین مصداق آن هستند.
باید توجه داشت که در این میان غُلات و جاعلان حدیث، الفاظ و آیات قرآن را بدون مناسبت یا با اندک مناسبتی بر اهل بیت (علیهم السلام) یا مخالفان آن ها تطبیق کرده اند، ولی امامان ما هوشیارانه با این جریان انحرافی مقابله کرده و پیروان خود را از این کار - که جز بازی با آیات قرآن نمی توان نام دیگری بر آن نهاد - باز داشته اند:
داوود بن فَرقَد (24) گوید: « امام صادق (علیه السلام) فرمود: در مورد هر آیه ای نگویید: مراد فلانی است یا فلانی! در قرآن، احکام حلال و حرام، اخبار گذشتگان، پیشگویی هایی درباره ی آیندگان و احکام قضا نیز وجود دارد. » (25)
در سند این حدیث، حسین بن سعید (26)، فضالة بن ایوب (27) و داوود بن فرقد وجود دارند که همگی آن ها موثق هستند.
در حدیث دیگری از امام صادق (علیه السلام) نقل شده که به ابوالخطاب (28) نوشت: « به من گزارش رسیده که تو یکی را مصداق خَمر و زنا و دیگری را مصداق نماز و روزه می پنداری! آن چنان که می پنداری نیست، بلکه ما ریشه ی خیر هستیم و شاخه های آن طاعت خداست و دشمن ما ریشه ی شرّ است و شاخه های آن معصیت خداست » (29). راویان این حدیث نیز همگی موثق هستند.
« از هشام بن حَکَم (30) نقل شده که به امام صادق (علیه السلام) عرض شد: به نقل از شما گفته اند که مراد از « خَمر، مَیسِر، اَنصاب و اَزلام » (31) افرادی [خاص] هستند. آن حضرت فرمود: « خداوند خلقش را به چیزی که آن را نمی شناسد، مورد خطاب قرار نمی دهد. » (32)
بنابراین، باید توجه داشت که در امر تطبیق قرآن کریم، به دام غلات گرفتار نیاییم و شیوه ی تطبیقات باطل آن ها را روش تفسیری شیعه و امامان ایشان به شمار نیاوریم.

دلیل عقلایی

علاوه بر نقل که صحت تطبیق را فی الجمله تأیید می کند، عقل و عرف نیز بر آن صحه می گذارد.
توضیح آن که قرآن، کتاب جاودانی است، از این رو باید همیشه در امر هدایت فرد و جامعه، نقش اساسی داشته باشد و آیات آن بر مصادیق، افراد، شرایط و مقتضیات هر زمان قابل تطبیق باشد. (33)
نتیجه ای که از این نوشته می گیریم، این است که اصل تطبیق، امری است که نه تنها نقل، بلکه عقل و عرف نیز آن را امضا می کند، اما توجه به این نکته لازم است که تطبیق الفاظ قرآن بر مصادیق خارجی تا حدی رواست که مخالف عقل و عرف و نصوص قرآن و سنت نباشد.

پی‌نوشت‌ها:

1. رعد (13) آیه ی 7: « وظیفه ی تو انذار است و هر قومی را از طرف خدا رهنمایی است. »
2. مراد از احکام، تنها احکام فقهی نیست.
3. کافی، ج 1، ص 192.
4. ابوعبدالله، محمد بن جمهور بصری از اصحاب رضا (علیه السلام) است. وی را غالی، ضعیف و فاسد المذهب دانسته اند، به طوری که هیچ گونه اعتمادی به حدیث او نیست. « ر.ک: جامع الرواة. »
5. بحارالانوار، ج 23، ص 79. (به نقل از: غیبت نعمانی، ص 66).
6. ر.ک: معجم رجال حدیث.
7. ر.ک: بصائرالدرجات، ص 216؛ تفسیر عیاشی، ج 1، ص 10.
8. ر.ک: المیزان، ج 1، ص 43 و نیز ج 3، ص 72.
9. عمر بن حنظله عجلی کوفی، از اصحاب امام باقر و امام صادق (علیهماالسلام) بوده و شهید ثانی او را موثق دانسته است. « ر.ک: جامع الرواة. »
10. تفسیر عیاشی، ج 1، ص 13؛ محمد بن حسن حر عاملی، اثبات الهداة، ج 3، ص 44.
11. ر.ک: تفسیر مرآة الانوار، ص 5.
12. تفسیر عیاشی، ج 1، ص 10.
13. کافی، ج 2، ص 628. مشابه این حدیث در تفسیر فرات کوفی از قول اصبغ بن نباته و ابن عباس نیز نقل شده است. « ر.ک: تفسیر فرات الکوفی، ص 1 و 2. »
14. کافی، ج 2، ص 627؛ تفسیر عیاشی، ج 1، ص 9.
15. ابوسعید، سهل بن زیاد آدمی رازی، از اصحاب امام هادی و عسکری (علیهم السلام) بوده و شیخ طوسی او را ضعیف دانسته است. احمد بن عیسی به غلو و کذب او شهادت داده و او را از قم به ری تبعید کرده است. « ر.ک: جامع الرواة. »
16. نمونه ی بارز این گونه تفاسیر، تفسیری است به نام مرآة الانوار و مشکوة الاسرار از ابوالحسن عاملی، فرزند مولی محمد طاهرین عبدالحمید. ظاهراً مؤلف، موفق به نوشتن دوره ی کامل این تفسیر نشده است و فقط دو جلد از آن را عرضه کرده است. جلد اول به منزله ی مقدمه ی تفسیر است و جلد دوم مشتمل بر تفسیر سوره ی حمد و نصف سوره ی بقره است. مقدمه ی این تفسیر، هم اکنون به عنوان مقدمه ی کتاب البرهان فی تفسیر القرآن، تألیف سید هاشم بحرانی به چاپ رسیده است. این کتاب (مقدمه ی مرآة الانوار) مشتمل بر سه مقدمه، هر یک در چند فصل، و یک خاتمه در دو فصل است. مؤلف بعد از بیان مقدمه ی سوم، معجمی از الفاظ قرآن در بطون و تأویلات فراهم آورده که آغاز آن واژه ی « الاَب » و پایان آن واژه ی « الیَد » است. وی مفهوم اکثر این الفاظ را به ائمه اهل البیت و یا مخالفان آن ها تطبیق کرده است. شایان ذکر است که تاریخ دقیق ولادت و فوت مؤلف مشخص نیست. وی در اصفهان متولد شده است و بعدها به نجف رفته است. پدر صاحب جواهر داماد وی بوده است، وی یکی از فقهای بزرگ زمان خود به شمار می آمده است. « ر.ک: مرآة الانوار، ترجمه ی حال مؤلف از محمود موسوی، آغاز کتاب. »
17. محمدحسین ذهبی، مؤلف کتاب « التفسیر و المفسرون » در بخش مربوط به مهم ترین تفاسیر شیعه و روش تفسیری آن ها، « تفسیر مرآة الانوار و مشکوة الاسرار » اولین تفسیری است که مطرح ساخته و به نقد و بررسی آن پرداخته است و مطالب عنوان شده در این تفسیر را به عنوان عقاید شیعه در تفسیر قرآن معرفی کرده است. شایان ذکر است که وی نام مؤلف تفسیر را عبداللطیف کازرانی عنوان می کند که ناشی از غلطی است که در یکی از چاپ های این تفسیر پیش آمده است. « ر.ک: التفسیر و المفسرون، ج 2، ص 46-79).
18. تفسیر عیاشی، ج 1، ص 11.
19. یوسف (12) آیه ی 111: « همانا در حکایات آنان، برای صاحبان عقل عبرت خواهد بود. »
20. تفسیر عیاشی، ج 1، ص 12؛ وسائل الشیعه، ج 3، ص 43.
21. محمد بن یعقوب کلینی، کافی، ج 1، ص 192.
22. احزاب (33) آیه ی 33: « جز این نیست که خداوند می خواهد پلیدی را از شما اهل بیت دور کند و شما را چنان که باید، پاک دارد. »
23. « قُل لاَ أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَى ». (شوری (42) آیه ی 23).
24. ابویزید، داوود بن فَرقَد اسدی از اصحاب امام صادق و امام کاظم (علیهماالسلام) و موثق است. « ر.ک: جامع الرواة. »
25. البرهان فی تفسیر القرآن، ج 1، ص 23.
26. حسین بن سعید اهوازی، از اصحاب امام رضا و امام جواد و امام هادی (علیه السلام)، و موثق است. « ��.ک: جامع الرواة. »
27. فضالة بن ایوب ازدی، ساکن اهواز، موثق است و از امام کاظم (علیه السلام) روایت کرده است. « ر.ک: همان. »
28. محمد بن مقلاص اسدی کوفی (ابوزینب)، غالی و ملعون است. « محمد بن حسن طوسی، رجال الطوسی، ص 345. »
29. البرهان فی تفسیر القرآن، ج 1، ص 23.
30. هشام بن حکم از اصحاب امام صادق و کاظم (علیهم السلام) و ممدوح است. « ر.ک: جامع الرواة. »
31. اشاره است به آیه « إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَیْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلاَمُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّیْطَانِ...؛ شراب و قمار و بت ها و گروبندی با تیرها، پلیدی و کار شیطان است ». (مائده (5) آیه ی 90).
32. وسائل الشعه، ج 12، ص 121.
33. ر.ک: المیزان، ج 1، ص 42.

منبع مقاله :
شاکر، محمدکاظم؛ (1376)، روش های تأویل قرآن: معناشناسی و روش شناسی در سه حوزه روایی، باطنی و اصولی، قم: مؤسسه بوستان کتاب، چاپ سوم



 

 


نظرات بییندگان :

بهترین مشاغل و خدمات شهر خود را ، در سایت نشونه پیدا کنید.

مشاهده سایت نشونه